De rol van eiwitkluwen bij Alzheimer

Vestiging Alzheimer Nederland

Veel onderzoek naar de ziekte van Alzheimer richt zich op twee eiwitten; amyloid-beta en tau. In de vorige editie van deze rubriek kon u lezen dat veel onderzoekers denken dat amyloid-beta dé oorzaak is van de ziekte van Alzheimer. Maar het andere eiwit, tau, blijkt ook een belangrijke rol te spelen bij de ziekte van Alzheimer. In deze editie van de rubriek We(e)tenschap vertelt drs. Wesley Jongbloed, onderzoeker aan het VUmc Alzheimercentrum & VUmc afdeling Klinische Chemie, meer over dit eiwit.


Het eiwit tau vormt schadelijke kluwen van eiwit in de hersencellen van mensen met alzheimer. Deze kluwen zien wetenschappers vaak samen met neerslagen van amyloid-beta in de hersenen. Bij gezonde mensen zien ze de amyloid-beta neerslagen soms ook, maar dan zonder de kluwen van tau. Onderzoekers denken daarom dat de kluwen van tau een gevolg zijn van andere ziekteprocessen, zoals het neerslaan van amyloid-beta. Maar de kluwen van tau zijn ook schadelijk voor de hersencellen.
 
Wetenschappers staan dus voor belangrijke vragen: Wat is tau precies? Hoe veroorzaakt het schade? En: Wat kunnen we tegen deze schade doen?

De functie van tau
Het eiwit tau vervult een zeer belangrijke rol binnen hersencellen. Het zorgt ervoor dat onder andere voedingstoffen van de ene naar de andere kant van de cel worden vervoerd. Een belangrijke functie, want hersencellen kunnen in vergelijking met andere cellen heel langgerekt zijn.

Bielzen van een spoorbaan
Het transport van voedingsstoffen loopt via een soort 'zakjes'. Deze worden gevuld met belangrijke stoffen en vervolgens als een soort wagonnetjes over een spoorbaan vervoerd. Deze spoorbaan wordt voor iedere verzending speciaal aangelegd. Kort na de verzending wordt hij ook weer afgebroken. Zo kan de cel de bouwstenen weer ergens anders gebruiken. Het tijdelijk stabiliseren van dit veelzijdige spoornetwerk wordt geregeld door het eiwit tau. Je kunt het eiwit dan ook vergelijken met de bielzen die de treinrails bij elkaar houden.

De aan- en uitknop
De 'bielzen' van tau stabiliseren de rails van de spoorbaan. Dat doen ze ook als de spoorbaan afgebroken moet worden. Dan werkt tau de afbraak dus tegen. Daarom kan de hersencel het tau eiwit 'uitzetten'. Dat doet het lichaam door een stofje (fosfaat) aan tau vast te maken. Hierdoor kan tau niet meer binden aan de rails. Wetenschappers noemen tau dat uitstaat pTau (de p staat voor het Engelse woord voor fosfaat, phosphate). Het lichaam kan het fosfaat ook weer van tau afhalen. Dan is het klaar om een nieuwe spoorbaan stabiel te maken.

Balans
De balans tussen tau en pTau, kortom: de balans tussen de hoeveelheid tau dat aanstaat en tau dat uitstaat, is heel belangrijk. Deze balans raakt verstoord bij de ziekte van Alzheimer. Bij de ziekte van Alzheimer ontstaat er veel te veel pTau. Het is echter nog niet bekend waarom de balans verstoord raakt.

Het vervoer loopt vast
Bij alzheimer is er zoveel pTau dat het gaat samenklonteren, waardoor kluwen van pTau ontstaan. Dit heeft grote gevolgen voor de hersencel. Want het pTau uit de kluwen kan niet meer aan worden gezet. Daardoor kan de cel geen goede spoorbanen meer aanleggen, waardoor het vervoer van voedingstoffen stokt. Uiteindelijk kan deze situatie ervoor zorgen dat de cel 'stikt' en afsterft.

Toekomst
We weten niet precies waarom de balans tussen tau en pTau verstoord raakt bij de ziekte van Alzheimer. Overal op de wereld proberen wetenschappers hier meer over te weten te komen. Tegelijkertijd zijn er ook wetenschappers die de vorming van kluwen proberen te stoppen. Daarmee hopen ze de afsterving van hersencellen tegen te gaan.

Een toonaangevend wetenschapper in Amerika is er onlangs in geslaagd om samengeklonterd en "uitgeschakeld'' tau opnieuw functioneel te maken met een medicijn. Dit medicijn - epithilone D - werd ook met succes getest op muizen. Maar het zal zeker nog tien jaar duren voordat we weten of dit medicijn ook voor mensen werkzaam is. Een ander medicijn dat tau-kluwen kan afbreken - Rember/LMTX - zit nu in het laatste stadium van medicijnonderzoek.


Lees ook:
De oorzaken van Alzheimer;

  • Deel 1: Eiwitneerslagen
  • Deel 2: Transportsysteem
  • Deel 3: Afweer op hol
  • Deel 4: Bloedvaten

 
 

Meer wetenschap
Blijf op de hoogte van alle ontwikkelingen rond dementie, via onze gratis digitale nieuwsbrief, twitter  @alzheimernl en Facebook

Dit nieuwsbericht is gepubliceerd door