Eiwitneerslagen oorzaak van alzheimer

Vestiging Alzheimer Nederland

Veel onderzoek naar de ziekte van Alzheimer richt zich op het zogenaamde amyloid-beta eiwit. Dit giftige eiwit slaat neer tussen de hersencellen en is volgens vele onderzoekers dé oorzaak van de ziekte van Alzheimer. Maar wat doet dit eiwit precies? En waar komt het vandaan? Daarover vertelt drs. Wesley Jongbloed, onderzoeker aan het VUmc Alzheimercentrum & VUmc afdeling Klinische Chemie, in deze editie van We(e)tenschap.


Drie kenmerken van Alzheimer
In 1906 werd de ziekte van Alzheimer voor het eerst beschreven door de arts Alois Alzheimer. Bij bestudering van de hersenen van patiënten vond hij drie kenmerken van de ziekte. Het eerste kenmerk is een neerslag van eiwitten tussen de hersencellen. Deze neerslagen werden door Alois Alzheimer 'plaques' genoemd. Daarnaast vond hij ook een soort kluwen van eiwitten binnenin de hersencellen en deze noemde hij 'tangles'. Als laatste zag hij dat mensen met Alzheimer veel 'hersenvolume' verliezen. Kortom: de hersenen worden kleiner.

Begin van de ziekte
Van deze drie kenmerken zijn de plaques de allereerste verandering. Wetenschappers weten inmiddels dat deze plaques worden veroorzaakt door samenklonteringen van een eiwit, amyloid-beta genoemd. De meeste wetenschappers denken daarom dat amyloid-beta dé oorzaak is van de ziekte van Alzheimer.

Amyloid-beta ontstaat uit APP
Het amyloid-beta eiwit is een onderdeel van een groter eiwit. De precieze functie van dit grotere eiwit -APP genoemd- is nog niet bekend. APP staat dan ook voor Amyloïd Precursor Proteïne. Met andere woorden: de voorloper van het eiwit amyloid-beta.

Fabriekjes maken amyloid-beta
Eiwitten worden continue aangemaakt in ons lichaam en ook weer afgebroken. Wanneer APP wordt afgebroken, kan amyloid-beta uit het APP 'geknipt' worden. Dat gebeurt door een speciaal soort eiwitten die 'presenilines' worden genoemd. Deze eiwitten zijn eigenlijk een soort mobiele fabriekjes.

Twee soorten amyloid-beta
De 'preseniline fabriekjes' kunnen APP op verschillende manieren verwerken. Op de ene manier ontstaat amyloid-beta 40 en op de andere manier ontstaat amyloid-beta 42. Het verschil zit hem in het aantal bouwstenen van het eiwit. Amyloid-beta 42 bestaat uit 42 bouwstenen. Deze vorm is giftiger dan amyloid-beta 40. Dat komt waarschijnlijk omdat het twee extra bouwstenen heeft, die ervoor zorgen dat amyloid-beta 42 veel gevoeliger is voor samenklonteren.

Amyloid word bij iedereen gevormd
Zowel bij gezonde mensen als bij mensen met de ziekte van Alzheimer wordt amyloid-beta gemaakt. Ook zien we dat beide vormen worden gemaakt. Toch zien we bij Alzheimerpatiënten veel meer plaques dan bij anderen. Hoe kan dat?

Erfelijke oorzaak van alzheimer: overproductie amyloid
Zo'n vijf procent van de gevallen van de ziekte van Alzheimer wordt veroorzaakt door een erfelijke afwijking. Bij mensen die hierdoor zijn aangedaan, zien we dat de ziekte van Alzheimer al vroeg in het leven begint. Vaak al rond het 40e of 50e levensjaar. Opvallend is dat de erfelijke afwijkingen te maken hebben met APP. Bij sommige mensen wordt het APP eiwit teveel gemaakt. Bij anderen worden de fabriekjes die APP knippen (presenilines) niet goed gemaakt. Hierdoor krijgen deze fabriekjes een voorkeur om het extra giftige amyloid-beta 42 te maken.

Alzheimer op latere leeftijd
Bij mensen die de ziekte van Alzheimer op latere leeftijd krijgen, na het 65e levensjaar, is de oorzaak van de plaques moeilijker aan te tonen. Er zijn bij deze mensen geen afwijkingen aangetoond die zorgen voor extra amyloid-beta of extra amyloid-beta 42. Toch zien we bij Alzheimerpatiënten veel meer plaques in de hersenen, dan bij gezonde mensen. Zou amyloid-beta bij hen minder goed worden afgevoerd?

Oorzaak van alzheimer: verminderde afvoer Amyloid
Inmiddels denken veel wetenschappers inderdaad dat amyloid-beta bij oudere mensen met de ziekte van Alzheimer minder goed wordt afgevoerd. Er zijn verschillende onderzoeken die deze theorie ondersteunen. Zo blijkt uit bevolkingsonderzoek dat de volgende factoren het risico op alzheimer vergroten: diabetes, roken, hoge bloeddruk, weinig beweging en hart- en vaatziekten. Deze factoren hebben allemaal geen direct verband met de aanmaak van amyloid-beta. Ze hebben echter wel een negatieve invloed op onze bloedvaten, en daarmee mogelijk op de afvoer van amyloid-beta. Maar of verminderde afvoer van amyloid-beta echt dé oorzaak is van de ziekte van Alzheimer, is onderwerp van verder onderzoek.

Toekomst
Stel dat amyloid-beta inderdaad een belangrijke rol speelt bij de ziekte van Alzheimer. Dan is de volgende vraag natuurlijk: hoe kunnen we de aanmaak van amyloid-beta verminderen of de afvoer van amyloid-beta verbeteren? Op dit moment worden er al medicijnen getest die amyloid-beta uit de hersenen moeten verwijderen. Sommige van deze medicijnen lijkt dat ook echt te lukken. Maar patiënten die deze medicijnen gebruiken hebben er helaas geen baat bij. Misschien moeten deze medicijnen al eerder worden toegepast. De eerste plaques van amyloid-beta worden namelijk al wel twintig jaar voordat de iemand last krijgt van de symptomen van Alzheimer gevormd.

Medicijnen
Op onze pagina over medicijnonderzoek leest u meer over de medicijnen tegen alzheimer die in het laatste stadium van onderzoek zijn.


Lees ook:
De oorzaken van Alzheimer;

  • Deel 1: Eiwitneerslagen
  • Deel 2: Transportsysteem
  • Deel 3: Afweer op hol
  • Deel 4: Bloedvaten
Dit nieuwsbericht is gepubliceerd door