Extra onderzoek 2016

Buiten onze subsidierondes om maken we ook onderzoek mogelijk door samen te werken met de vier Alzheimer Centra in Nederland (Alzheimer Centrum Limburg, Alzheimercentrum zuidwest Nederland, Radboud Alzheimer Centrum en VUmc Alzheimercentrum). Deze centra krijgen jaarlijks een basissubsidie van € 95.000 van ons. Met dit geld wordt personeel, apparatuur en onderzoeksmateriaal bekostigd.

Daarnaast zorgen (gezamenlijke) fondsenwervende acties of bijdragen van externe fondsen voor extra geld voor onderzoek. In 2016 hebben we zo bijna € 1 miljoen kunnen toekennen aan de volgende onderzoeken en projecten:

De onderzoeken

Loop- en kauwonderzoek (verlenging)

Veel ouderen zijn weinig actief. Dat geldt voor een activiteit als lopen en zelfs voor kauwen. Actief zijn is niet allen van belang voor het dagelijks functioneren, maar blijkt ook belangrijk voor de werking van de hersenen. Het stimuleren van deze activiteiten heeft daardoor mogelijk zowel effect op het uitvoeren van activiteiten als voor het afremmen van de achteruitgang van de hersenfuncties.

Mogelijk kunnen we lopen en kauwen stimuleren door het activeren van de spiegelgebieden in de hersenen. Deze gebieden worden actief bij het zelf uitvoeren van een beweging, maar ook bij het zien van dezelfde beweging. Voor dit onderzoek worden daarom in verschillende zorginstellingen tv opnames getoond van bewegen en in andere centra, opnames van etende mensen tijdens het eten. Tijdens deze verlenging van het project, worden de gegevens van de loopstudie geanalyseerd en wordt het kauwonderzoek afgerond.

 

Aanvrager: prof. dr. Erik Scherder       
Werkzaam bij: Vrije Universiteit
Originele titel: Active living for Alzheimer patiënts
Start: maart 2016 (verlenging eerdere subsidie)
Duur: 12 maanden
Gevraagde bijdrage aan Alzheimer Nederland: 17.000 euro

Mindfulness voor patiënt en mantelzorger

Mindfulness stress reductie training is een methode die deelnemers leert om aanwezig te zijn in het moment. Kortom aanwezig zijn bij situaties, zonder hierover te oordelen en zonder dit anders te willen. De training wordt inmiddels veel toegepast in de gezondheidszorg, maar nog niet of nauwelijks in de dementiezorg.

Tijdens dit onderzoek wordt de mindfulness training geschikt gemaakt voor mantelzorgers en mensen met dementie. Dit wordt onder andere gedaan door het internationale onderzoek op dit gebied te raadplegen en de adviezen samen met mensen met dementie en mantelzorgers uit te werken tot een nieuwe training. Het effect van deze nieuwe mindfulnesstraining voor dementie, wordt vervolgens onderzocht tijdens een onderzoek met 8 paren van mensen met dementie en hun naasten.

Aanvrager: Dr. M. van Boxtel
Werkzaam bij:  Alzheimer Centrum Limburg, Vakgroep Psychiatrie & Neuropsychologie
Originele titel: Mindfulnesstraining voor mensen met dementie in een vroege fase en hun mantelzorger
Start: augustus 2016
Duur:  24 maanden
Gevraagde bijdrage aan Alzheimer Nederland: 75.000 euro

Blik op het brein, de alzheimer oogtest

We kunnen dingen zien, dankzij ons netvlies. Dit vlies zit achterin het oog en helpt om licht om te zetten in signalen voor onze hersenen. Net als de hersenen bevat het netvlies zenuwcellen. Dat betekent dat veranderingen in het netvlies mogelijk veranderingen in de hersenen weerspiegelen.

Samen met collega’s van oogheelkunde en natuurkunde onderzoekt het Alzheimer Centrum VUmc of we het oog kunnen gebruiken voor een ‘blik op het brein’. Om alzheimer vast te stellen wordt het (uit de Aziatische keuken bekende) kruid geelwortel gebruikt. Bestandsdelen uit het kruid, binden aan het schadelijke alzheimereiwit amyloid, en zorgen dat het zichtbaar wordt via een speciaal ontwikkelde oogscanner. De resultaten kunnen in de toekomst een rol spelen in het (vroeg) vaststellen van de ziekte van Alzheimer.

Aanvrager: prof. Philip Scheltens        
Werkzaam bij:  VUmc Alzheimercentrum
Originele titel: Amyloid in de retina
Start: 1 maart 2016
Duur: 9 maanden
Gevraagde bijdrage aan Alzheimer Nederland: 164.000 euro
* Dit onderzoek is geadopteerd door de Regionale Afdelingen van Alzheimer Nederland, ter waarde van € 100.000,-

Het Tau-tweelingen onderzoek

Eiwitten die een belangrijke rol spelen bij het ontstaan van de ziekte van Alzheimer zijn het amyloïd- en tau-eiwit. Om beter inzicht te krijgen in het ontstaan van de alzheimer willen VUmc-onderzoekers meten hoe deze twee eiwitten zich in de hersenen opstapelen. Voor het eiwit amyloïd is dat al door het VUmc gedaan. Sinds kort is het mogelijk om via een speciale hersenscan ook het eiwit tau te meten.

Tijdens dit onderzoek wordt gekeken of het schadelijke alzheimereiwit 'Tau' voorkomt in de hersenen van gezonde eeneiige tweelingen. Dit is interessant want het erfelijk materiaal van eeneiige tweelingen is exact gelijk. Verschillen binnen een tweelingpaar kunnen daarom alleen ontstaan door niet-erfelijke invloeden, zoals bijvoorbeeld leefstijl. Alzheimer Nederland kende al eerder financiering toe aan het tweelingenonderzoek, voor bloedonderzoek, onderzoek van de bloedvaten en onderzoek van hersenvocht. De resultaten van de gecombineerde onderzoeken kunnen uiteindelijk gebruikt worden voor het opzetten van preventiestudies en mogelijk geeft het ook aanknopingspunten voor de ontwikkeling van medicijnen.

Aanvrager: prof. dr. Wiesje van der Flier          
Werkzaam bij:  VUmc Alzheimercentrum
Originele titel: ‘Tau Tweelingenonderzoek’
Gevraagde bijdrage aan Alzheimer Nederland: 50.000 euro

Vragenlijsten verbeteren met digitale hulpmiddelen

Naast het gebruik van bloed- en hersenvochtonderzoek en hersenscans blijft het traditionele vragenlijstonderzoek (neuropsychologisch onderzoek) belangrijk voor de vroege diagnostiek van dementie. Met de vragenlijsten kan de mentale gezondheid van een individu in kaart worden gebracht en het beloop van de dementie worden gevolgd. Zo zijn er testen voor bijvoorbeeld geheugen, aandacht, concentratie, plannen, taal, enz. Het onderzoek is echter belastend en confronterend voor de patiënt (mensen met dementie vinden het op een examen lijken, dat steeds moeilijker wordt) en de uitslag laat zich niet makkelijk uitleggen.  

Tijdens dit onderzoek worden de traditionele onderzoeken geschikt gemaakt voor een gebruiksvriendelijker afname via een computer. Daardoor kan een te ontwikkelen web-based, geautomatiseerde en gebruikersvriendelijke analyse tool eenvoudig de ruwe testscores analyseren. Dit zorgt voor een enorme tijdsbesparing voor de arts of onderzoeker die de test afneemt. Daarnaast maakt de digitale afname ook een patiëntvriendelijke presentatie van de uitslagen mogelijk. Dat geeft patiënten en hun naasten makkelijker inzicht in de ernst en het beloop van hun ziekte.

Aanvrager: prof. dr. Frans Verhey
Werkzaam bij: Alzheimer Centrum Limburg
Originele titel: Innovaties bij het meten van cognitieve gezondheid in de (vroege) diagnostiek van dementie. (INPAD)
Start: juli 2016
Duur: 24 maanden
Gevraagde bijdrage aan Alzheimer Nederland: 225.000 euro

Onderzoek Genetica en epigenetica van de ziekte van Alzheimer (verlening)

Dit onderzoek van het Alzheimercentrum zuidwest Nederland sluit aan bij het Europese onderzoek PERADES dat uitgevoerd wordt aan het Erasmus MC. Subsidie voor dit project is in 2014 toegekend. Dankzij een extra bijdrage van 50.000 euro kon het project worden voortgezet. Deze toekenning werd mogelijk gemaakt dankzij een gift van een major donor.

Bloeddrukvariatie bij de ziekte van Alzheimer (verlenging)

Dit onderzoek van het Radboud Alzheimer Centrum richt zich op de rol van bloeddrukvariatie bij het ontstaan van cognitieve achteruitgang, in het bijzonder de ziekte van Alzheimer. Het project is in 2015 gestart en kon met een extra financiering van 100.000 euro in 2016 worden voortgezet. Voor het project is nog additionele financiering nodig.

Dementiediagnostiek bij migranten

De diagnostiek bij migranten wordt bemoeilijkt door barrières in taal en cultuur. Veel onderzoeken bestaan uit vragen in de Nederlandse taal over Nederlandse onderwerpen; bijvoorbeeld over het Koningshuis. Tijdens dit onderzoek wordt een goede patiëntenregistratie-database opgezet, zodat wetenschappelijk onderzoek in het Alzheimercentrum sneller en beter kan worden ondersteund.

Marker voor Alzheimer in het bloed

Het stellen van de diagnose dementie duurt gemiddeld 14 maanden. Vaak duurt het langer. Bijvoorbeeld in een vroeg stadium van de ziekte of op jonge leeftijd. Een bloedtest zou hen behoeden voor maanden, zo niet jaren onzekerheid. Bovendien levert het onderzoek hopelijk inzichten op over het ontstaan van de ziekte van Alzheimer. Een eerste stap op weg naar genezing.

Tijdens dit onderzoek wordt gekeken naar meer dan 1000 verschillende eiwitten in het bloed. Dat doen de onderzoekers onder andere bij mensen met alzheimer en bij gezonde vrijwilligers. De onderzoekers hopen dat bepaalde eiwitten meer of juist minder voorkomen bij mensen met alzheimer. Als dat zo is, hebben de onderzoekers een belangrijke stap gezet op weg naar een bloedtest. Maar dan stopt het onderzoek niet. Want de volgende vraag is: ‘Waarom zijn die eiwitten anders?’. Ook die kennis is belangrijk. Weten hoe de ziekte precies werkt is namelijk een eerste stap om de ziekte uiteindelijk te genezen.

Het bloed van de patiënten en vrijwilligers die meedoen komt van alle 8 academische ziekenhuizen in Nederland. Dat doen de centra in het kader van het ‘Parelsnoer Programma’. Via dit programma verzamelen ze bloed, hersenvocht en hersenscans van mensen met allerlei aandoeningen waaronder dementie, waarna het zorgvuldig wordt opgeslagen. Dit materiaal is essentieel voor het onderzoek naar de oorzaken, diagnose en behandeling van allerlei ziekten. Het Alzheimercentrum Limburg en het VUmc Alzheimercentrum coördineren het beheer van al het materiaal dat wordt verzameld van mensen met dementie. Deze centra zijn experts op het gebied van diagnostiek en voeren ook dit onderzoek uit.

Communicatie over diagnose

De PET-hersenscan lijkt van groot belang voor de diagnostiek van de ziekte van Alzheimer. Met de scan kan het ziekteproces in de hersenen worden aangetoond, al voordat mensen last krijgen van de eerste symptomen van dementie zoals geheugenproblemen. Voordat de scan op grote schaal kan worden toegepast in de dagelijkse praktijk moeten belangrijke vragen worden beantwoord. 1) wat betekent een positieve uitslag van de scan voor een patiënt zonder dementie? En 2) Hoe moet de uitslag worden uitgelegd aan een patiënt?

Tijdens dit onderzoek wordt een kernlijst met informatie opgesteld die gedeeld moet worden met de patiënt, zowel voordat de scan wordt gedaan, als achteraf om de uitslag mee te delen. Daarnaast worden richtlijnen opgesteld om artsen te helpen om de resultaten van de test mee te delen aan patiënten. Het opstellen van de lijst wordt in samenspraak met experts op het gebied van diagnose van Alzheimer opgesteld. De richtlijnen worden opgesteld door gesprekken tussen artsen en patiënten op te nemen en te analyseren op goede onderdelen en verbeterpunten.

Dit onderzoek is een zogenaamde publiek-private samenwerking. Waarbij onderzoeksinstellingen VUmc en AMC, samenwerken met private partijen als Alzheimer Nederland en het bedrijf Piramal. Publiek private samenwerkingen worden gestimuleerd door het Ministerie van Economische Zaken. Om kennis van kennisinstellingen zoals universiteiten, sneller beschikbaar te maken voor eindgebruikers als patiënten. Het Ministerie van Economische Zaken, draagt daarom (via uitvoeringsorganisatie Health Holland) 180.000 euro bij aan dit project.

Alzheimer Socks

Deze twee verschillende sokken symboliseren de verwarring waarmee alzheimerpatiënten dagelijks te kampen hebben. De ene sok is vormgegeven door Frans Molenaar, die zelf aan alzheimer leed. De andere door Mart Visser. Koop deze sokken en steun onderzoek naar alzheimer. Meer informatie vindt u op de website.

Genetisch onderzoek bij dementie

Dit onderzoek betreft algemene middelen voor genetisch onderzoek. Meer informatie hierover vind u hier.

Dit nieuwsbericht is gepubliceerd door