Wat als je oorlog, misbruik of geweld steeds herbeleeft?

Dr. Sjacko Sobczak
Dr. Sjacko Sobczak

Mensen met een ‘post traumatische stress stoornis’ (PTSS), krijgen flashbacks of nachtmerries over een buitengewoon schokkende of ernstige situatie in hun leven, zoals oorlogsgeweld, seksueel misbruik, een ernstig ongeval of een natuurramp. “PTSS komt ook vaak voor bij mensen met dementie,” vertelt dr. Sjacko Sobczak. Ze is als ouderenpsychiater en senior onderzoeker werkzaam bij GGZ instelling Mondriaan en de Universiteit Maastricht. “Ongeveer acht procent van de Nederlanders lijdt aan PTSS en internationaal onderzoek laat zien dat dit bij dementie zeker zoveel is.” In dit interview vertelt dr. Sobczak meer over hoe je PTSS bij dementie kunt herkennen, wat je kunt doen en vertelt ze over haar onderzoek dat mede mogelijk wordt gemaakt door een financiering van 25.000 euro van Alzheimer Nederland.

Hoe herken je PTSS bij dementie?

“PTSS heeft bij dementie een aantal kenmerken. Allereerst moet er natuurlijk sprake zijn geweest van een heftige gebeurtenis in iemands leven. Als PTSS opspeelt dan beleeft iemand de gebeurtenis steeds opnieuw, in de vorm van nachtmerries of als levendige herbelevingen, de zogenaamde flashbacks. Soms ontwikkelt PTSS zich pas tijdens dementie. Mogelijk omdat effectieve manieren om met de ‘heftige gebeurtenis’ om te gaan, zoals even naar buiten gaan om rustig te worden, verloren gaan door de dementie of de omstandigheden. Daarnaast hebben mensen met PTSS en dementie ook vaker last van een angstige stemming, ze kunnen geïrriteerd of agressief zijn, dwalen, en hebben vaak een verstoorde slaap.”

De herbeleving voorkomen

“Als je PTSS vermoedt, is het belangrijk om de gebeurtenis te bespreken. Soms vragen mensen zich af: ‘moet dat nu nog?’, maar het kan later heftiger terugkomen. Door dementie verliest iemand immers steeds meer de grip op het leven en soms ook op de nare herinneringen uit het verleden. Het is voor de omgang met mensen met PTSS heel belangrijk om het verhaal van diegene te kennen. Wanneer je het niet meer kunt bespreken, dan kan mogelijk een broer of zus, of een goede collega of vriend iets over het levensverhaal vertellen. Het is de inspanning waard om het verhaal compleet te krijgen. Het kan je inzicht geven in de situaties die een herbeleving veroorzaken.”

Zo verloor een soldaat in een tulpenveld een heleboel van zijn makkers. Pas toen dat bekend was, snapte de verpleging waarom hij zo in paniek raakte toen hij in een zaal kwam omringd door vazen met tulpen erin.

Professionele hulp

“Natuurlijk is het niet voor iedereen even makkelijk om met je naaste een gesprek te voeren over pijnlijke herinneringen. Als je naaste nog thuis woont is de huisarts de aangewezen persoon om je te helpen, die kan je doorverwijzen. In het verpleeghuis kan een psychiater of een psycholoog ingeroepen worden. Hoewel dat in het ene verpleeghuis beter geregeld is dan in het andere, raad ik je bij het vermoeden van PTSS aan om hulp te vragen. Zeker als de verpleging niet in staat is om iemand weer op zijn gemak te stellen of als het aantal herbelevingen toeneemt. Met behandeling kan medicatie om iemand te kalmeren worden voorkomen of verminderd. Ik zeg altijd: ook mensen met dementie en PTSS in het verpleeghuis kunnen nog baat hebben bij behandeling van PTSS en aanpassing van zorg!” 

Wat moet je doen als iemand in paniek is?

“Het belangrijkste op zo’n moment is om iemand uit de herbeleving en weer in het hier en nu te brengen. Voor de één is dat heel simpel, door het noemen van plaats en tijd. ‘He we zijn nu hier in je huis, er is geen gevaar, de oorlog is voorbij en ik ben bij je.’ Voor een ander zijn het juist dingen die geruststellen. Favoriete muziek, een knuffeldier, iemand even aanraken of knuffelen. Dat is natuurlijk heel persoonlijk. Iemand knuffelen, kan ook juist leiden tot een afweerreactie.”

Eigenlijk zou je een kaartje moeten maken, zodat bijvoorbeeld de verzorging weet wat een herbeleving veroorzaakt, zodat ze dit kunnen vermijden. En dat ze weten hoe ze iemand weer gerust kunnen stellen.

Toekomstig onderzoek naar PTSS

“De GGZ instelling Mondriaan heeft vanuit de universiteit Maastricht het zogenaamde TRADE-interview ontwikkeld. Hiermee kan een zorgprofessional de diagnose PTSS bij dementie stellen. Met onder andere de subsidie van Alzheimer Nederland gaan we onderzoeken of de methode zo goed werkt als wij hopen. Daarvoor moeten we het grootschalig onderzoeken en kijken of de methode daadwerkelijk gevoelig genoeg is om PTSS bij mensen met dementie te herkennen. Daarna gaan we ook kijken of een bekende behandeling tegen PTSS ook werkt bij mensen met dementie. Daarvoor kunnen we hetzelfde TRADE-interview gebruiken. We hopen dan te zien dat de behandeling er voor zorgt dat de score die mensen hebben afneemt.”

Meer weten? 

  • ARQ, het kenniscentrum oorlog, vervolging en geweld heeft een folder uitgebracht over PTSS bij ouderen

Voor professionals

Dit nieuwsbericht is gepubliceerd door