Buiten onze subsidierondes om maken we ook onderzoek mogelijk door samen te werken met de vier Alzheimer Centra in Nederland (Alzheimer Centrum Limburg, VUmc Alzheimercentrum, Radboud Alzheimer Centrum en Alzheimercentrum zuidwest Nederland). Daarnaast werken we samen met de andere onderzoekscentra in Nederland om zo het onderzoek naar dementie te versterken.

In 2017 hebben we zo bijna € 1,5 miljoen kunnen toekennen aan de volgende onderzoeken en projecten:

Hersenonderzoek.nl

Hersenonderzoek.nl is een niet-commercieel initiatief van Alzheimer Nederland, Hersenstichting en VUmc Alzheimercentrum. We bundelen onze krachten en expertise om Nederlanders te vragen om deel te nemen aan dementieonderzoek.

Wereldwijd is er namelijk een groot tekort aan gezonde deelnemers aan onderzoek en deelnemers in een vroeg stadium van dementie. Dit is belangrijk, want volgens de laatste inzichten begint hersenschade bij dementie namelijk al heel vroeg in het ziekteproces, soms wel 15 tot 20 jaar voorafgaand aan de eerste klachten. Onderzoeken naar nieuwe behandelingen richten zich daarom steeds vaker op de vroege fasen van het ziekteproces, wanneer er nog geen of beperkte klachten zijn.

Via hersenonderzoek.nl kunnen mensen zich gemakkelijk en op een laagdrempelige manier inschrijven als potentiële deelnemer aan onderzoek. Na inschrijving blijven deelnemers op de hoogte van hersenonderzoek en ontvangen ze vrijblijvend uitnodigingen voor onderzoeken.  Zo kan iedereen in Nederland een steentje bijdragen aan het vinden van een oplossing voor hersenziekten. 

Aanvrager: Dr Niels Prins
Instituut: Alzheimercentrum VUmc
Bijdrage: € 423.903*
Start: 21 september 2017
* Dit bedrag is mede afkomstig uit de opbrengst van de Alzheimer Rally, andere fondsenwervende activiteiten, de jaarlijkse basissubsidie van € 95.000 aan het Alzheimercentrum en de bijdrage aan dit project via het Deltaplan Dementie.

Primair progressieve afasie, van kliniek tot begeleiding

Primaire progressieve afasie (PPA) is een vorm van dementie waarbij een taalstoornis het eerste symptoom is. Andere mentale capaciteiten, zoals geheugen, uitvoer van taken en concentratie blijven in het begin van de ziekte relatief behouden.

De ziekte is weer onder te verdelen in drie varianten: Semantische dementie (SD), Primaire progressieve niet-vloeiende aphasie en Logopenische progressieve afasie (LPA). Deze ziekten hebben eigen kenmerken, maar recent onderzoek laat zien dat een grote groep patiënten niet in te delen is in een van deze drie groepen. Deze ‘vierde variant’ wordt aangeduid als ‘mixed PPA’.

In dit onderzoek willen de onderzoekers de vroegdiagnostiek van de varianten van PPA verbeteren door onderzoek naar;

  • Symptomen en neuropsychologisch onderzoek
  • Hersenscans (MRI en PET)
  • Biomarkers (serum, liquor)

De onderzoekers willen door de onderliggende ziekteprocessen vast te stellen, het mogelijk maken om de juiste (toekomstige) behandeling in een zo vroeg mogelijk stadium te starten.

Aanvrager: prof. dr. John van Swieten
Instituut: Alzheimer Centrum zuid west Nederland
Bijdrage:
38.760
Start: 2018

Genetisch onderzoek naar semantische dementie

Semantische dementie is een bijzondere vorm van dementie, waarbij iemand de betekenis van woorden geleidelijk verliest. De taal is vloeiend, maar inhoudsarm, waarbij inhoudswoorden (bijv. ‘auto’ of ‘vork’) worden vervangen door bijvoorbeeld ‘jeweetwel’. Ook het herkennen van voorwerpen wordt bij deze vorm van dementie steeds lastiger. De meeste patiënten ontwikkelen de eerste verschijnselen rond het zestigste jaar. Na ca. 5 - 7 jaar begrijpt de patiënt nog maar weinig, met een ernstig psychisch isolement tot gevolg. De patiënt overlijdt na ca. 10 jaar in een ernstig stadium van dementie.

Met nieuwe technieken kan het DNA van mensen heel snel in kaart worden gebracht. Met deze techniek (whole exome sequencing) vonden de onderzoekers eerder de genetische oorzaak van een vorm van parkinsonisme. Bij dit onderzoek zet het Alzheimer Centrum zuidwest Nederland de techniek in om de genetische oorzaak van semantische dementie te achterhalen.

Over de oorzaak van dit ziektebeeld is nog veel onbekend. Het is heel waarschijnlijk dat meerdere erfelijke eigenschappen in samenwerking met factoren in de omgeving verantwoordelijk zijn voor het ontstaan. Door onderzoek te doen naar deze erfelijke eigenschappen, in combinatie met onderzoek naar de ziekteverschijnselen in de hersenen willen de onderzoekers het ziekteproces ontrafelen. De kennis van dit onderzoek kan hopelijk gebruikt worden om een behandeling voor deze ziekte te ontwikkelen.

Aanvrager: Prof. dr. John van Swieten
Instituut:
Alzheimer Centrum zuid west Nederland
Bijdrage: 79.221
Start: juli 2017

* Dit bedrag is afkomstig uit de opbrengst van de 2bike4alzheimer 2016

Polikliniek dementie voor migranten

De grote groep eerste generatie niet-Westerse migranten die in de jaren zeventig naar Nederland kwam, zal de komende jaren vergrijzen. Doordat risicofactoren voor dementie bij deze groep vaker voorkomen, hebben zij een verhoogde kans op dementie. Geheugenpoliklinieken zijn echter niet voorbereid op deze groep niet-Westerse patiënten, die met culturele verschillen, een taalbarrière en relatieve onbekendheid met de aandoening om een andere aanpak vragen.

De onderzoekers richten zich allereerst op het verbeteren van de diagnostiek bij niet-Westerse migranten, door de ontwikkeling van diagnostische testen die niet afhankelijk zijn van culturele achtergrond.

Het tweede doel is het verbeteren van de kwaliteit van leven van niet-Westerse mensen met dementie en hun mantelzorgers, door gebruik te maken van oplossingsgerichte therapie die onafhankelijk is van iemands culturele achtergrond. De behandeling bestaat uit ongeveer vijf sessies. Niet-Westerse mensen met dementie en hun mantelzorgers hebben direct baat bij dit onderzoek: naast een betere diagnose (en daardoor betere mogelijkheden voor begeleiding), is de behandeling direct toepasbaar in de thuissituatie kan deze zorgen voor een snelle, positieve verandering.

Aanvrager: Dr. Janne Papma
Instituut:
Alzheimer Centrum zuid west Nederland
Bijdrage: 34.349*
Start: januari 2018

* Dit bedrag is afkomstig uit de opbrengst van de actie ‘Headfirst 2016’

Genetisch onderzoek naar dementie

Dit onderzoek van het Alzheimercentrum zuidwest Nederland sluit aan bij het Europese onderzoek PERADES dat uitgevoerd wordt aan het Erasmus MC. Subsidie voor dit project is in 2014 toegekend. Dankzij deze bijdrage kon het project worden voortgezet.

Aanvrager: Prof. dr. John van Swieten
Instituut:
Alzheimer Centrum zuid west Nederland
Bijdrage: € 60.695*
Start: Juni 2017
Originele titel: Epigenetisch onderzoek naar de ziekte van Alzheimer

* Dit bedrag is afkomstig uit de opbrengst van 10.695 euro uit een actie van Nina en Danielle van de Klundert en de bijdrage van 50.000 euro van een Major Donor.

Bloeddrukvariatie bij de ziekte van Alzheimer (verlenging)

Het is bekend dat cardiovasculaire factoren een rol spelen bij de ziekte van Alzheimer. Een van deze factoren is de bloeddruk. Recent onderzoek heeft laten zien dat we bij het onderzoeken van de bloeddruk meer rekening zouden moeten houden met het effect van bloeddrukschommelingen, in plaats van alleen naar de gemiddelde bloeddruk te kijken. Het is nog onbekend hoe deze bloeddrukschommelingen eruit zien bij mensen met de ziekte van Alzheimer en bij ouderen met beginnende geheugenklachten.

Om hier meer inzicht in te krijgen gaan wij de gegevens van ouderen die bij het Radboud Alzheimer Centrum op de geheugenpoli komen nader onderzoeken. Een deel van deze mensen zullen thuis extra bloeddrukmetingen gaan doen. We willen het verband tussen bloeddrukschommelingen en het geheugen onderzoeken in 350 patiënten en het verband met hersenschade in 130 patiënten.

Daarnaast gaan we onderzoek doen naar nilvadipine, een bloeddrukverlagend medicijn dat het geheugen van patiënten in een voorstadium van dementie verbetert. Dit doen we in de zogenaamde NILVAD trial: een Europees multicentrum onderzoek waarbij 250 patiënten het middel voor 18 maanden toegediend krijgen. Nog eens 250 patiënten krijgen gedurende dezelfde periode een placebo. Wij gaan kijken wat het effect is van nilvadipine op bloeddrukschommelingen gedurende die 18 maanden. Daarnaast doen wij binnen het Radboud Alzheimer Centrum bij 58 patiënten die vanuit ons centrum deelnemen nog extra (thuis-)bloeddrukmetingen en meten we de hersendoorbloeding. Hiermee kunnen we kijken naar het effect van bloeddrukschommelingen op schommelingen in de hersendoorbloeding en naar het effect dat nilvadipine hierop heeft.

Aanvrager: Dr. Jurgen Claassen
Instituut: Radboud Alzheimer Centrum
Bijdrage: : € 45.482
Start: 2015
Duur: 48 maanden
Originele titel:
Blood pressure variability and Alzheimer’s disease

Hersenonderzoek naar effect bescherming bloedvaten

Tijdens het ´preDIVA´ onderzoek van 2005 tot 2015, werd gekeken of dementie voorkomen kan worden bij 70+ers. Hiervoor werd gekeken naar het effect van intensieve vaatzorg. Dit bestond uit een controle van viermaal per jaar bij de huisarts. Hierbij werd gekeken of de bloeddruk, het cholesterol of het lichaamsgewicht verlaagd moeten worden, of er sprake is van suikerziekte, en of de betrokkene moet stoppen met roken en/of meer bewegen. Een andere groep werd begeleid door de eigen huisarts, zonder extra bezoeken aan de praktijkondersteuner.

Na het preDIVA onderzoek bleek dat mensen van 70+ geen baat hebben bij deze intensieve zorg van de huisarts. Het aantal mensen met dementie is deze groep was namelijk niet lager dan in de groep die gewone zorg kreeg. Toch leken er kleine verschillen te zijn. En die kleine verschillen geven mogelijk aanwijzingen voor een effectiever preventieprogramma, dan waarschijnlijk op jongere leeftijd moet worden ingezet.

Via deze subsidie kan een consulent worden aangenomen. De consulent zal via een zorgvuldige, stapsgewijze procedure deelnemers van het preDIVA onderzoek informeren en uitnodigen zich te registreren als breindonor bij de Nederlandse Hersenbank. Wanneer voldoende deelnemers van het onderzoek zich aanmelden als breindonor, dan ontstaat een bank van hersenmateriaal die informatie op zal leveren over de effecten van preventie op beschadigingen in de hersenen. Deze beschadigingen zijn mogelijk een voorbode van dementie.


Aanvrager: Dr. Edo Richard
Instituut: Radboud Alzheimer Centrum / VUmc Alzheimer Centrum
Bijdrage: € 15.117
Start: oktober 2017
Duur: 12 maanden

Instrumentsubisidie: uitbreiding stamcel-laboratorium

Met deze subsidie wordt apparatuur aangeschaft voor stamcelonderzoek. Het gaat om:

  • Een speciale werkruimte (Flowkast) om veilig en in een optimale omgeving te kunnen werken met menselijk hersenmateriaal.
  • Een stoof om menselijke hersencellen te kweken, in een omgeving met optimale temperatuur en optimaal mengsel van gassen (CO2).
  • Een speciale microscoop (Fluorescentiemicroscoop met fasecontrast), om cellen waarvan onderdelen met een speciale stof zijn ‘gekleurd’ te bestuderen.   
  • Kweekplaten voor kunstorganen. In “Organoplates” kunnen menselijke stamcellen 3d structuren vormen.


Aanvrager: prof. dr E.M. Hol
Instituut: UMC Utrecht Brain Center Rudolf Magnus
Bijdrage: € 41.500 euro (via Dorpmans-Wigmans Stichting)
Datum: maart 2017
Originele titel: ‘Stamcellen in het brein: Nieuwe aangrijpingspunten voor het ontwikkelen van medicijnen om hersenschade in mensen met Alzheimer te repareren’

Stamcellen voor reparatie van hersenweefsel

Dit onderzoek is een aanvulling op bovenstaande toekenning ‘Uitbreiding stamcel-laboratorium’. Via deze toekenningen werd via cofinanciering bijgedragen aan een project dat stamcellen in de hersenen wil stimuleren

Aanvrager: prof. dr E.M. Hol
Instituut: UMC Utrecht Brain Center Rudolf Magnus
Bijdrage: € 20.000 euro
Datum: maart 2017
Originele titel: ‘Stamcellen in het brein: Nieuwe aangrijpingspunten voor het ontwikkelen van medicijnen om hersenschade in mensen met Alzheimer te repareren’

Instrumentsubsidie: veranderingen in individuele hersencellen meten

Wanneer de ziekte van Alzheimer wordt bestudeerd in gekweekte hersencellen zien onderzoekers met een microscoop verschillen tussen hersencellen. Voor metingen zijn echter heel veel cellen nodig, en het is niet mogelijk te selecteren tussen gezonde en zieke cellen. Daardoor worden metingen minder betrouwbaar. Gezonde cellen verwateren als het ware de effecten die in ziekte cellen zijn te meten.
Met de aanschaf van een nieuw apparaat kan per cel worden gemeten. Nu kan in kaart worden gebracht of en in welke mate de productie van (honderden) eiwitten wordt gestimuleerd door een cel.

Aanvrager: Dr. A. Van Dam, Dr V.M. Heine, Dr. W. Scheper,
Instituut: CNCR/VUMC Amsterdam
Bijdrage: € 50.000 euro (via Dorpmans-Wigmans Stichting)
Datum: maart 2017
Originele titel: aanschaf Chromium™ Single Cell Controller

Instrumentsubsidie: eiwitmeting in enkele hersencellen

Voor het betrouwbaar meten van verschillende soorten eiwitten, zijn veel cellen nodig. Het kweken van hersencellen is echter lastig. Wanneer grote hoeveelheden gekweekt moeten worden voor eiwitonderzoek, vertraagt dit het onderzoek. Experimenten moeten dan herhaald worden of het experiment moet groter worden opgezet. Dat kost extra tijd en/of materiaal. Nieuwe apparatuur is inmiddels in staat om eiwitten betrouwbaar te meten met 10 tot 50x minder hersencellen. Dit apparaat kan het onderzoek daardoor versnellen.

Aanvrager: Dr. vd Heide / Prof.Dr. Smidt
Instituut: UvA
Bijdrage: € 58.000 euro (via Dorpmans-Wigmans Stichting)
Datum: maart 2017
Originele titel: WES Protein Simple system

Actief in het verpleeghuis (verlenging)

Dit onderzoek van het VU kijkt naar het effect van een persoonlijke activiteitenkaart in het verpleeghuis op aantal activiteiten, geestelijke vermogen (cognitie), stemming en/of kwaliteit van leven. Dit onderzoek is een verlenging om het onderzoek.

Aanvrager: Prof. dr. Erik Scherder
Instituut: VU
Bijdrage:
20.000
Start: 2014
Duur: 6 jaar

Overige onderzoeken binnen het Deltaplan Dementie

Naast deze extra onderzoeken maakte Alzheimer Nederland nog eens drie projecten binnen het Deltaplan Dementie mogelijk.

deltaplan-dementie-logo.png

PRECODE; Voorkomen, herkenning en zorg, dementie op jonge leeftijd

In Nederland is het onbekend hoe vaak dementie op jonge leeftijd (onder de 65 jaar) voorkomt en welke vormen van dementie voorkomen. Inzicht in de huidige cijfers en de kenmerken van deze specifieke doelgroep is essentieel voor het ontwikkelen van een adequaat en toegesneden zorgaanbod. De doelstellingen van dit onderzoek zijn daarom:

  • Bepalen hoeveel mensen met dementie op jonge leeftijd er zijn en aan welke vormen van dementie zij lijden.
  • Inzicht verkrijgen in de vroege signalen van dementie op jonge leeftijd en de toegang die mensen hebben tot diagnose en de zorg na de diagnose.

Met de beantwoording van deze vragen zal het project bijdragen aan het verbeteren van de tijdige herkenning van dementie op jonge leeftijd en het optimaliseren van een adequaat en toegesneden zorgaanbod voor deze bijzondere doelgroep.

Aanvrager: Prof. dr. Marjolein de Vugt
Instituut: Alzheimer Centrum Limburg
Bijdrage: € 250.000 
Start: 2018
Duur: 48 maanden
Originele titel:
Prevalence REcognition and Care pathways in young Onset Dementia

Nederlands Geheugenpoli Netwerk

Het Nederlands Geheugenpoli Netwerk (NGN) is een netwerk voor iedereen die werkt op een geheugenpolikliniek. Het heeft de ambitie om de zorg voor mensen met geheugenproblemen te verbeteren.

ZonMw en Alzheimer Nederland ondersteunen het Nederlands Geheugenpoli Netwerk (NGN), om zich te komende jaren verder te ontwikkelen. Waarbij het doel is dat professionals van verschillende geheugenpoliklinieken samen aan prangende vragen werken, zoals:

  • Hoe bereiken we meer eenduidigheid in de werkwijze van geheugenpoliklinieken?
  • Hoe kunnen we nieuwe inzichten over dementiezorg op geheugenpoliklinieken sneller verspreiden?
  • Hoe verbeteren we de kwaliteit van diagnostiek en behandeling bij mensen met geheugenproblemen en hun naasten?
  • Hoe vormen we een gezamenlijke ‘stem’ om bij ziekenhuizen of verzekeraars onze werkzaamheden over het voetlicht te brengen en te verantwoorden?

De NGN is ontstaan uit een eerdere subsidie van Alzheimer Nederland & ZonMw in het kader van het Deltaplan Dementie (ABIDE, Betere diagnostiek met bestaande technieken).

Hoofdonderzoeker: Prof. dr. M.M. Minkman
Instituut: Vilans

Toekenning: € 70.000
Cofinanciering Alzheimer Nederland: € 35.000

Originele titel: Samen op weg naar de allerbeste dementiediagnostiek: NGN

De juiste snaar met muziek

Wanneer er sprake is van gedragsproblemen bij dementie hebben psychosociale methoden de voorkeur boven medicijnen, vanwege vaak ongewenste bijwerkingen van medicijnen. Tot de psychosociale methoden behoren de inzet van muziek en met name inzet van muziektherapie. Dit kunnen veelbelovende en patiëntvriendelijke alternatieven zijn, waarbij aandacht is voor de nog bestaande capaciteiten van mensen met dementie en hun verleden.

Er is een groot aantal producten op de markt om muziek als behandelmethode in te zetten, maar de specifieke effecten hiervan zijn nog onvoldoende onderzocht. Ook vragen patiëntvertegenwoordigers zich af hoe een goed aanbod breder kan worden ingezet. In deze studie worden een muziekmethode en een muziektherapiemethode ontwikkeld om gedragsproblemen te verminderen bij mensen met dementie. Deze interventies zullen optimaal aansluiten bij de praktijk, omdat ze worden ontwikkeld in co-creatie met muziektherapeuten, andere zorgprofessionals en patiëntvertegenwoordigers.

De effectiviteit van deze methoden wordt onderzocht, waarna bijstelling plaatsvindt. Ook stellen de onderzoekers een implementatieplan op om de muziekmethode en muziektherapiemethode breed te kunnen inbedden in de praktijk.

Aanvrager: Prof. dr. Susan van Hooren
Instituut: Lectoraat Kennisontwikkeling Vaktherapieën, Zuyd Hogeschool
Bijdrage: € 28.000 *
*Via een fondsenwervende spinningmarathon van PGGM