10 belangrijkste ontdekkingen uit dementieonderzoek

Wetenschappers uit binnen- en buitenland leveren een bijdrage aan onze kennis over het behandelen, vertragen, stoppen en voorkomen van verschillende soorten dementie. Die groeiende kennis brengt ons dichter bij het moment waarop we dementie een halt toe kunnen roepen. Op weg hiernaartoe hebben wetenschappers de afgelopen jaren al veel bereikt. De tien belangrijkste inzichten zetten we hier op een rij. 

1.    Prikkel overdragende stof (acetylcholine) verminderd aanwezig bij de ziekte van Alzheimer

In de jaren tachtig ontdekten wetenschappers dat een stof die prikkels tussen hersencellen overdraagt (acetylcholine), verminderd aanwezig is bij mensen met de ziekte van Alzheimer.  Zij zagen dit in de hersenen van mensen die overleden waren aan alzheimer. Deze ontdekking vormde het startpunt van veel verder onderzoek naar de ziekteprocessen die dementie veroorzaken. Het stofje acetylcholine is nu de basis van het enige werkende medicijn tegen de ziekteverschijnselen van alzheimer, Parkinson dementie en Lewy body dementie. Het eerste middel kwam in 1998 op de markt. Daarna volgden drie andere medicijnen die invloed hebben op deze en nog een andere prikkel overdragende stof.
 

2.    Ophoping van eiwitten in hersenen van mensen met de ziekte van Alzheimer

In 1984 en 1986 werd ontdekt welke eiwitten zich ophoopten in de hersenen van mensen met de ziekte van Alzheimer. Het ging om de eiwitten amyloid en tau. Deze ontdekking vormde de basis voor veel medicijnonderzoek om in te grijpen in de ziekteprocessen van alzheimer. Op dit moment lopen er wereldwijd meer dan 100 medicijnonderzoeken gericht op de ziekte van Alzheimer. 35 van deze onderzoeken zijn gericht op deze eiwitten. Ook in Nederland vindt veel medicijnonderzoek plaats, waar mensen met dementie en gezonde vrijwilligers aan deel kunnen nemen. 
 

3.    Risicogenen en de samenhang met het afweersysteem

Wetenschappers hebben in dertig jaar tijd meer dan twintig risicogenen in verband gebracht met de ziekte van Alzheimer. Elke ontdekking van een nieuw gen opent een nieuwe onderzoeksrichting om de processen die een rol spelen bij alzheimer verder in kaart te brengen. Zo werd in 2012 in Engeland ontdekt dat het TREM2 gen het risico op alzheimer vergroot. TREM2 speelt een belangrijke rol in het afweersysteem. Deze en andere ontdekkingen leidden tot onderzoek naar de afweerreacties. Behandelingen gericht op de afweer worden op dit moment in de praktijk getest. Ook in Nederland doen wetenschappers met subsidie van Alzheimer Nederland onderzoek naar de rol van het afweersysteem bij alzheimer.
 

4.    Zeldzaam gen bij frontotemporale dementie

Bij sommige mensen met de ziekte van Alzheimer of frontotemporale dementie op jonge leeftijd (jonger dan 65 jaar) is een zeldzame genetische mutatie de oorzaak. Drie genen, die een rol spelen bij alzheimer, zijn al meer dan dertig jaar bekend, maar vorig jaar kwam hier een gen bij: het SORL1 gen. Wetenschappers van VUmc, Erasmus MC en de TU Delft ontdekten dit nieuwe gen. Onderzoekers van het Alzheimer Centrum Erasmus MC vonden samen met Amerikaanse onderzoekers een gen dat samenhangt met frontotemporale dementie. Het is voor mensen met dementie en hun familie van groot belang te weten of de ziekte bij hen een erfelijke oorzaak heeft. Dankzij onderzoek met families waarin deze mutaties voorkomen, kunnen wetenschappers erachter komen hoe deze ziektes beginnen, lang voordat iemand last van dementie krijgt. Alzheimer Nederland speelt een belangrijke rol in de financiering van bovenstaand en ander genetisch onderzoek. 
 

5.    Steeds betere hersenscans, puncties en bloedtesten

Hersenscans, puncties en bloedtesten werden in de loop van de tijd steeds beter. We kunnen steeds gedetailleerder het ziekteproces volgen, zodat we nu sneller en nauwkeuriger een diagnose kunnen stellen. Op de nieuwste hersenscans is te zien welke vorm van dementie iemand heeft. Onderzoek aan hersenvocht en bloed kan helpen om het verloop van de ziekte te voorspellen en om vooraf vast te stellen bij wie een nieuwe behandeling het meeste effect zal hebben. Ook Nederlandse onderzoekers gebruiken dit soort innovatieve scantechnieken, zoals de PET-scans waarmee onderzoekers van het Alzheimer Centrum UMC Amsterdam en het Alzheimer Centrum Limburg werkten, met steun van Alzheimer Nederland. 
 

6.    Ontwikkeling van stamceltechnieken

Dementie-onderzoekers uit Engeland wonnen de Nobelprijs met door hun ontwikkelde stamceltechnieken. Na jarenlang onderzoek in het laboratorium kregen zij het voor elkaar om huidcellen van mensen met dementie te veranderen in zenuwcellen. Het onderzoek naar de oorzaken van alzheimer op het allerkleinste niveau, dat van moleculen, kwam in een stroomversnelling terecht. In het laboratorium gemaakte zenuwcellen ‘van’ mensen met dementie zijn bovendien een handig hulpmiddel om medicijnen te testen. Alzheimer Nederland maakt verschillende onderzoeken mogelijk die gebruikmaken van deze techniek, zoals het onderzoek van Rik van der Kant. Hij testte of 1.500 bestaande medicijnen effect hadden op het schadelijke Alzheimereiwit 'tau'. Bij mensen zou dergelijk onderzoek tientallen jaren duren. Maar met stamcelonderzoek konden snel de meest kansrijke geneesmiddelen worden geselecteerd voor vervolgonderzoek. 
 

7.    Aanscherping Nederlandse richtlijn antipsychotica

Klinisch onderzoek heeft laten zien dat het gebruik van antipsychotica soms meer kwaad doet dan goed, door de bijwerkingen die langdurig gebruik met zich meebrengt. Antipsychotica werden vaak voorgeschreven bij onbegrepen gedrag. Sinds meer duidelijk is geworden over de nadelen, neemt het langdurig gebruik van deze medicijnen af. Onderzoek van prof. dr. Sietske Zuidema, dat mogelijk werd gemaakt door Alzheimer Nederland en haar Britse zusterorganisatie, heeft eraan bijgedragen dat de Nederlandse richtlijn voor antipsychotica gebruik is aangescherpt. 
 

8.    Meer deelnemers aan onderzoek door Hersenonderzoek.nl 

Een van de grootste vertragende factoren binnen het onderzoek naar dementie is het tekort aan deelnemers aan onderzoek. Zonder deelnemers lopen onderzoeken naar betere diagnostiek, preventie, behandeling en zorg vertraging op. Op initiatief van hoogleraar Philip Scheltens, directeur van het Alzheimercentrum Amsterdam, is daarom met steun van Alzheimer Nederland in 2017 het platform hersenonderzoek.nl gelanceerd. Mensen met en zonder hersenziekten kunnen zich hier aanmelden om mee te doen aan onderzoek. Van testjes achter de computer tot onderzoek om dementie te voorkomen. Iedereen kan zich inschrijven op de website. Daarna kunnen mensen een vrijblijvende uitgenodigd om deel te nemen aan onderzoek ontvangen.
 

9.    Kennis over risicofactoren om dementie te krijgen

Onderzoek met de gegevens van grote groepen mensen levert veel kennis op over risicofactoren om dementie te krijgen. Hoge bloeddruk, roken, depressie, weinig lichaamsbeweging en een lager onderwijsniveau vergroten de kans op dementie. Voorlichting over een gezonde leefstijl om de risico’s zo klein mogelijk te houden, is gebaseerd op de resultaten van deze onderzoeken. Vanuit Alzheimer Nederland geven we informatie over een gezonde leefstijl op de website en we maken voorlichtingsbijeenkomsten met hoogleraren Erik Scherder en Dick Swaab mogelijk. Daarnaast maakt Alzheimer Nederland onderzoek mogelijk. Zo steunden we in 2018 de vorming van het grootste bevolkingsonderzoek in Nederland met 500.000 euro.
 

10.    Inzicht in aantallen geeft urgentie verder onderzoek aan

Dankzij onderzoek kunnen we cijfers laten zien over de impact van dementie op de samenleving. Bijvoorbeeld door het aantal mensen met dementie te registreren en de belasting van mantelzorgers in kaart te brengen. Berekeningen laten zien dat het aantal mensen met dementie van 270.000 nu, naar 620.000 in 2050 zal stijgen. Deze en andere prognoses laten zien hoe belangrijk het is om verder onderzoek te doen naar preventie en genezing.

 

Thumbnail (4_3) 400 x 300.png

Stop dementie 

Om dementie te kunnen stoppen is meer onderzoek nodig. Dat kan door ons financieel te steunen of door zelf mee te doen aan onderzoek. Wilt u ook op deze bijzondere wijze meehelpen in de strijd tegen dementie?

Doneer direct  Doe mee aan onderzoek